kompleksi i inferioritetit, Adler

Universiteti i Tiranës

Fakulteti i Shkencave Sociale

Dega: Psikologji

Lënda: Psikologjia e personaliteti

Viti : II

Part-Time

                                               

                                                       Tema: Kompleksi I inferioritetit

     Punua: Elena Cristina Zanaj                                                                                     Pranoi: Gerta Kupi

                       

Kompleksi I inferioritetit

       

         Hyrje

     Kompleksi i inferioritetit është një efekt fatal i krahasimit të një personi me një person tjetër, sindroma e një sëmundje ose një çrregullim i tendencës për vetvalorifikim.

    Ndjenja e inferioritetit është specifike e racës njerëzore dhe nuk është një shënje dobësie.

     Adleri konsideronte idealin për pushtet si një “faktor motivacional universal”, që domethënë se njerëzit dëshirojnë pushtetin, por në të njejtën kohe tremben prej tij. Kompleksi i inferioritetit është një burim i vazhdueshëm i furnizimit virtual për pushtet, nëpërmjet faktit se personi nuk arrin të ndjej vetkënaqësinë pas përfundimit të çdo veprimtarie.  Pakënaqesia e gjeneralizuar dhe e tepruar, reflektohet në pasqyrën e realitetit dhe i jep individit një imazh të shtrëmbëruar për veten e vet dhe për vlerat e tij, por edhe i zvogëlon këto, duke vënë theksin në elementet që i japin përparësi kompleksit te inferioritetit.

    Sipas Adlerit, kompleksi i inferioritetit përfaqëson një inferioritet organik, morfologjik ose funksional, ku individi përpiqet të kompensojë më shumë ose më pak inferioritetin e tij.

     Sipas Frojdit, ndjenja e inferioritetit nuk lidhet patjetër me një inferioritet organik, por duhet kuptuar dhe interpretuar si një sindromë. Kjo sindromë quhet Golden kompleks dhe mund te shkaktoj fuqi shumë të mëdha që mund të transformohen në kompleks superioriteti. Ndonjëherë këtë sindrom ndërtohet rreth një paaftësi reale, por shpesh herë impulsionohet si sjellje brutale, despotizëm, etj.

  Frojdi mendonte se kjo sindromë duhet analizuar në varësi të dy humbjeve, reale ose të fantazuara, të cilat fëmija i ka përjetuar ose i ka pasur frikë, si për shëmbull tredhja ose humbja e dashurisë.

  Përgjithësisht kompleksi i inferioritetit lidhet me disa karakteristika:

-          Ndjenja që lidhet me inferioritetin organik dhe që individi përpiqet ta kompensojë.

-          Inferioriti që lidhet me një ideal të madh, ku vlerësimi negativ i vetes bëhet në raport me këtë ideal.

-           Inferioriti që lidhet me të dy humbjet reale ose të fantazuara të fëmijës: tredhja dhe humbja e dashurisë.

       Fëmijëria

  Kompleksi i inferioritetit lidhet direkt me psiqikën njerëzore, që vendoset që në fëmijërinë e hershme. Ky kompleks fillon kur fëmija ndërgjegjësohet për varësinë e tij ndaj prindërve. Eksperienca e inferioritetit nuk shkaktohet gjenetikisht, por është rezultat i mjedisit shoqëror.

  Sindroma të veçanta psiqike lidhen me “qëllimet e fshehta të fëmijërisë së një personi dhe ndodhen në përputhje të saktë me predispozitat e tij sociale në moshën e pjekur”.(1)

   Adleri afirmon se zhvillimi psikologjik nuk ndryshon: “Veprimet dhe fjalët, me të cilat janë shprehur këto qëllime, mund të ndryshojnë, por qëllimet themelore dhe motivimi, të drejtuara në zgjedhjen e po atyre detyrave psikologjike, mbeten të pandryshuara”. (2) Për këtë arsye kujtimet nga fëmijëria na ndihmojnë të interpretojmë karakterin e një personi. Për këtë arsye prirjet, të cilat i vëmë re tek i rrituri janë projektim i drejtpërdrejtë i asaj që ka përjetuar personi në fëmijëri.

  Ndryshimi i një personi “prek vetëm anën e jashtme dhe të padobishme sepse motivimi themelor i sjelljes nuk është modifikuar”.(3)

    Fëmijëria është një nga etapat më të rëndësishme të jetës së njeriut. Nga mosha dy vjeç fëmija bëhet i ndërgjegjshëm për veten e vet. Për ata që kanë të meta fizike ose mendore, kjo është periudha e fillimit të luftës së tyre jetësore. Fëmija vet luan rolin e të nënshtruarit; i nënshtruar ndaj prindërve, ndaj rregullave, etj, aq më shumë ata që kane disa të meta dhe që nuk janë të barabartë të paktën me moshatarët e tyre.

   Adleri konceptoi tre situata bazë të fëmijërisë që kontribuojnë në stilin e gabuar të jetës: inferioriteti i organeve, përkëdhelja dhe braktisja.

    Inferioriteti organik mund të shprehet në vështirësi në lëvizje, defektet e organeve ose rezistencë e ulët ndaj infeksionëve që çon në sëmundje të shpeshta. Kur fëmija bëhet i ndërgjegjshëm për inferioritetin e tij, përjeton trauma. Perceptueshmëria e fëmijës ndaj të metave mendore ose fizike, mund t’i krijojë një ndjenjë të ekzagjeruar dhe intensive për të kompensuar inferioritetin personal që mund të jetë një nevojë për paqe, ekuilibër dhe siguri në vetvete, ose një luftë për pushtet ndaj botës që e rrethon, me qëllim për t’i dominuar ata që ngjajnë me veten.

   Inferioriteti organik merr shumë forma, duke filluar me të metat fizike apo mendore.

    Personat me të meta mendore nuk kanë aftësi për të kuptuar gjendjen e tyre dhe nuk përjetojnë trauma. Këta persona janë të shkëputur nga realiteti dhe nuk janë të ndërgjegjshëm për inferioritetin e tyre.

   Ekzistojnë edhe fëmijë me aftësi të kufizuara mendore. Handikapi mendor është gjendja që ndalon zhvillimin cerebral dhe si rrjedhojë, fëmija bëhet i paaftë t’i përshtatet mjedisit dhe kërkesave të shoqërisë.  Këta fëmijë nuk zhvillojnë një fjalor të përshtatshëm për moshën e tyre, nuk bëhen social dhe mund të jenë agresiv ose shumë pasiv.

      Handikapi mendor shkaktohet nga faktorët e mëpshtëm:

-          endogjen ose gjenetik – si anomali të kafkës së kokës që shkakton sindromi Apert, mikroqefalje, sëmundja Kromzon; çrregullime të kromozomeve si sindromi Turner, Klinefelter, Dawn, etj.

-          eksogjen – që çojnë në çrregullimin e aktivitetit mendor gjatë fazave të paralindjes, të lindjes dhe pas lindjes. Në fazën e para-lindjes, nëna mund të përjetojë emocione të forta, të ketë infeksione, të jetë e kequshqyer, të ketë moshë të madhe, etj. Gjatë proçesit të lindjes mund të ndodhë që nëna të lind fëmijë të parakohshëm, jo në peshë normale, të përjetojë trauma të shkaktuara nga proçesi i lindjes, etj. Faktorët pas-lindjes mund të jetë infektiv, traumatik, etj

-          psikosocial

    Handikapi fizik është mungesa e plotë ose e pjesëshme e një pjese të trupit ose keqformimi i saj. Keta fëmijë janë të ndërgjegjshëm për gjendjen e tyre dhe përjetojnë shume stres.

      Përkëdhelja bazohet edhe në parimin e motivimit, sepse është një formë shpërblimi. Shumë prej prindërve e marrin si për detyrë shpërblimi ose plotësimi e të gjitha kërkesave të fëmijës. Përkëdhelja mund të ketë më shumë forma, si përkëdhelje me fjalë (zemra ime, shpirti im…), lethatime ose favore të ndryshme (pridërit i blejnë fëmijës çdo gjë që ai dëshiron, i jep më shumë liri…)

    Motivimi dështon kur midis përkëdheljes së prindërve dhe bindshmërisë së fëmijës nuk ekziston një barazpeshim.

   Adleri mendonte se “butësia e jashtëzakonshme është e dëmshme, sepse zhvillohet etja e pangopur dhe e pakufizuar e dashurisë”.(4)

   Përkëdhelja i zhvillon fëmijës përshtypjen se është personi më i rëndësishëm në botë. Në këtë rast, fëmija nuk përgatitet për shoqërizim dhe shkëputja nga familja ose nga mjedisi i ngrohtë, do t’i shkaktojë vështirësi. Këta fëmijë janë të paaftë për të duruar plotësimin e dëshirave të tyre, të paaftë për t’u bërë ballë vështirësive dhe për t’u përshtatur njësoj si të tjerët.

      Braktisja, në këtë rast, nënkupton jo vetëm ndarjen e fëmijës nga familja, por edhe moskujdesjen ndaj tij kur ende jeton bashkë me prindërit. Për këta fëmijë që jetojnë me familjen e tyre George Boeree thotë: “ata mësojnë inferoritetin sepse u thuhet dhe u tregohet cdo dite se janë pa vlerë”.(5) Janë rastet e atyre fëmijëve që nuk vlerësohen dhe nuk mbështeteshin prej prindërve të tyre. Këta fëmijë janë të ekspozuar në mënyre të vazhdueshme ndaj kritikave. Gabimet e tyre janë krime të rënda. Mosvlerësimi i tyre, qoftë edhe për një gjë sado të vogël, thekson inferioritetin e tyre.

    Trauma që përjetohet në fëmijeri regjistrohet në një kujtesë fiziko-organike që shfaqet nëpërmjet disa lëvizje të trupit, gjeste të pakontrolluara, etj. Në shumë raste këto trauma fshihen mbrapa ëndrrave ose nuk kujtoheshin fare pa ndihmën e një terapeuti.

   Kur abuzimet kryhen prej prindërve, trauma është akoma më e theksuar. Për një fëmijë, prindi është horizonti i tij. Kur humbet kontaktin me nënën, fëmija e kërkon, vëzhgon çdo person tjetër që i ngjan, ai qan dhe trëmbet. Prandaj, kur abuzimet vijnë prej prindërve, besimi i fëmijëve rrënohet. Edhe në këto raste, fëmija përdor një mekanizëm mbrojtjeje, duke mohuar realitetin, duke menduar se thjeshtë i është dukur ose ka parë një ëndërr të keqe.

   Fëmijët e braktisur prej prindërve të tyre, përballen akoma më keq me këtë situatë. Këta nuk kanë as mbështetjen më të vogël, nuk kanë asnjë strehëz dhe asnjë të afërm. Shumica përfundojnë nëper institucione dhe shumë pak birësohen. Zhvillimi i tyre ndyshon nga ai i fëmijëve që kanë një familje dhe një status shoqëror. Këta fëmijë kanë një zhvillim motorik, social dhe intelektual më të ngadalshëm; prezantojnë vështirësi me mendimet logjike, lexojnë më me vështirësi, shprehen më me vështirësi, lekunden në marrjen e vendimeve, etj. Këta zhvillojnë temperamente të ftohta dhe depresive, kanë ndjenjën e fajësisë, duke menduar se për shkakun e tyre u braktisën, bëhen impulsivë dhe të predispozuar ndaj krimit.

     Adler mendonte se stili i jetës fiksohet rreth moshës pesë vjeç dhe është shumë e vështirë për të ndryshuar më vonë, pasi kjo periudhë funksionon si një themel për sjelljen tonë të ardhshme. Kjo domethënë se stili i jetës ndërtohet, krijohet dhe ka shumë rëndësi për formimin e karakterit.

   Ndikim të madh në formimin e karakterit e ka nëna, eksperienca me babain dhe renditja e lindjes. Kontakti i fëmijës me nënën është shumë i rëndësishëm, pasi nëna inkurajon zhvillimin social të fëmijës, nëpërmjet dashurisë dhe miqësisë që i tregon. Nëna përfaqëson modelin social kryesor për fëmijën.  Për eksperiencën e fëmijës me babain, Adleri tregon një mori këshillash që përfshijnë lirinë e fëmijës për t’u shprehur dhe për të pyetur, inkurajimin dhe vlerësimin e tij.

    Madhësia e familjes dhe renditja e lindjes në familje luan një rol kryesor në formimin e karakterit.  

   Fëmija i vetëm tërheq vëmëndjen më të madhe dhe është shumë i përkëdhelur. Boeree i referohet këtyre si “prindërit e fëmijës së vetëm kanë vënë të gjitha vezet e tyre në një shportë… dhe ka më shumë të ngjarë të kenë kujdes të veçantë – nganjëherë kujdes të mbushur me shqetësim të tepruar – për krenarinë dhe gëzimin e tyre”.(6) Këta fëmijë janë egoista, dhëshirojnë çdo gjë vetëm për veten e tyre dhe janë më të vetmuar. Polit dhe Falbo (1987) në studimet e tyre kanë treguar se “fëmijët të vetëm zhvillojnë të njëjtin personalitet nga pikëpamja e autonomisë, bujarisë dhe bashkëpunimit, njësoj si fëmijët me më shumë vëllezër”.(7) Këta fëmijë zhvillojnë të njëjtin sentiment për inferioritet ose për superioritet si gjithë fëmijët e tjerë.

  Fëmija që lind i pari zhvillon ndjenja negative ndaj fëmijëve të tjerë, xhelozi dhe pasion për të dominuar. Studimet kanë treguar se këta femijë janë më të motivuar dhe më të suksesshëm sesa ata që lindin më vonë, dhe kjo për arsye se rrethohen prej personave të rritur. Zajonc dhe Markus (1975) kanë lidhur zhvillimin intelektual me madhësinë e familjes dhe kanë vënë re se fëmijët prej familjeve më të vogla janë më inteligjentë sesa ata prej atyre më të mëdha.

   Fëmijëria është ABC-ja e jetës tonë. Këtu zhvillohen themelet e karakterit tonë. Kujtimet janë historia jonë dhe asnjë kujtim nuk është rastësor.

   Qëllimi i jetës tonë përcakton cfarë duhet të kuptojmë dhe çfarë duhet të harrojmë. Ai lidh dhe koordinon njesitë, ndjenjat, emocionet dhe përfytyrimet tona. Ne orientohemi drejt qëllimit të përhershëm në mënyrë artificiale, duke e simuluar atë.

   Fëmijëria mund të jetë çelësi i disa sëmundjeve ose çrregullimeve, sepse përshtypjet e foshnjërisë përcaktojnë drejtimin në të cilën zhvillohet fëmija dhe mënyrën sesi reagon ai ndaj vështirësive të jetës. “Fëmija përdor aftësitë e tij fizike dhe mendore që nga lindja; ndikimet e jashtme konkrete, të cilat ai I ka ndjer që në ditët e para të jetës, lënë gjurmën në qendrimin e tij ndaj jetës dhe përcaktojnë botëkuptimin dhe filozofinë e tij jetësore”. (8)

     Zhvillimi i psikikës shikohet si një pregatitje e përhershme për të ardhmen, në të cilën dëshirat e individit të dhënë duken të realizueshme. Mënyra sesi luan fëmija me lodrat, mund të tregojë orientimin e tij social, qëndrimin ndaj botës që e rrethon, nëse ai është armiqësor ndaj tyre ose nëse zhvillon karakter prej liderit ose organizatorit.

    Inferioriteti femëror

   Për Adler, dimorfismi seksual, domethënë prania e të dy sekseve në qënien njerëzore, është themeli i ndarjes së punës, që parashikon për gjininë femërore përjashtimin prej disa punëve për shkak të fizionomisë dhe përjashtimin e gjinisë mashkullore prej disa punëve për shkak se përshtaten më mirë për punë të tjera.

  Ky tip i ndarjes së punës favorizon më shumë gjininë mashkullore, gjini që ndikon në pozicionin femëror të ndarjes së punës. Në fakt meshkujt janë ata që caktojnë stilin e jetës në familje dhe punët që u takojnë femrave. Kjo është arsyeja pse meshkujt shfaqin në mënyrë të vazhdueshme superioritetin e tyre, ndërkohë që femrat janë të pakënaqura për privilegjet mashkullore; gjë që krijon një gjendje tensioni jo vetëm në jetën familjare por edhe në atë shoqërore.

   Superioriteti mashkullor nuk ka qenë një gjendje naturale, por është një status që u fitua në kohë. Në fakt, para kësaj ka ekzistuar matriarkati, ku femra ishte udhëhëqësja e grupit dhe të gjithë meshkujt ju bindën asaj.

   Në teorinë e tij të inferioritetit, Adler analizon edhe këtë dihotomi që konsideron meshkujt si persona me vlerë dhe të fuqishëm, ndërsa femrat janë të dobëta dhe të nënshtruara. Kështu Adleri i atribuon mashkullit fuqi dhe lartësi, ndërsa femrës i atribuon cektësinë dhe inferioritetin.

   Pozicioni i privilegjuar i mashkullit ndikon shumë edhe në fëmijerinë e djemve apo vajzave. Fëmija mëson menjeherë se i ati është ai që drejton dhe cakton rregullat brënda familjes, ndërsa nëna është e nënshtruar dhe respekton vendimet e të jatit. Këto modele shoqërore caktoheshin që në fëmijërinë kur djalit i transmetoheshin privilegjet që do ti ketë më vonë dhe vajzes i mësohen rregullat e nënshtrimit.

    Adleri në teorinë e tij flet për tri tipe femërore: femrat burrë, që janë “energjike, ambicioze dhe luftojnë për të arritur suksese në jetë”(9), femrat me orientim social të përuljes, që në vështrimin e parë duket se merren vesh me të gjithë dhe zbatojnë gjithçka i thonë, por tregohet e ngathët dhe e pafuqishme dhe femra që nuk ngrihet kundër rolit femëror dhe që është e destinuar rendit më të ulët.(10)

     Ndjenja dhe kompleksi i inferioritetit

    Ndjenja e inferioritetit nuk shfaqet vetëm atëherë kur nënvlerësohemi, por edhe atëhere kur jemi vlerësuar nën nivelin që mendojmë se i përkasim. Këtu bëhet fjalë për një mospërputhje midis vetëvlerësimin tonë dhe opinionit të të tjerëve. Nga ky konflikt lind nevoja për protestë dhe kompensim.

  Depresioni

  Në disa raste sentimenti i inferioritetit transformohet drejt gjëndjes si kompleks, ku zë vend një ndjenjë shumë e thellë pafuqie dhe paaftësie, që mund të zgjatë në kohë, duke krijuar reagime të tepruara për introversion dhe për braktisje, dhe që përfundon me depresion.

   Depresioni shfaqet si gjendje obsesivo-fobike, veçanërisht frikë për një të ardhme të panjohur, mungesë e ndërgjegjesimit për vlerën e vet, vetë-fajësim dhe mungesë fuqie. Mungesa e vetë-besimit është rezultat i një vlerësimi të gabuar në raport me të tjerët, fakt që çon në bindjen se nuk kemi mundësi për sukses ashtu siç kanë të tjerët dhe gjithashtu shfaqet edhe frika për të provuar diçka ku kemi dështuar.

   Për shkak se ndihen inferior dhe të hutuar, depresivët nuk përfshihen në jetën në çift, nuk krijojnë familje dhe nuk bëjnë fëmijë. Kjo, jo sepse nuk e dëshirojnë, por sepse nuk ndihen të aftë dhe të pregatitur për tu përballur me përgjegjësira të tilla. Këta lloj depresivësh fshihen, jetojnë në vetmi, meditoinë shumë dhe përjetojnë kujtime reale ose të modifikuara në mënyrë intensive. Ata vuajnë shumë duke amplifikuar dështimet dhe duke treguar një pakënaqësi të thellë për të kaluarën; pakënaqësinë që transformohet në një mosinkurajim dhe frikë për të ardhmen.

   Depresioni shfaqet si një vetë-fajësim dhe është një shkak i kompleksit të inferioritetit.

    Supermotivimi

  Ndonjëherë sentimenti i inferioritetit shkakton veprime energjike për tejkalimin e mangësirave që ndiejmë.

   Personi I supermotivuar përpiqet ti tregojë vetes se është më i fuqishëm sesa personi depresiv, vetëm për shkak se ka fuqi për të luftuar. Në realitet, ai është njesoj i pakënaqur dhe i irrituar si një depresiv.

  Personi i supermotivuar shfaq një emocion të fuqishëm negativ, sepse këtë emocion e ka si shkak të një imagjinate plotë me përfundime negative dhe me rreziqe. Personat përjetojnë nivele të ndryshme emocioni. Nevrikët drejtojnë emocionin jashtë vetes, ndërsa melankolikët kanë një drejtim të brëndshëm të emocionit, një drejtim për vetë-analizë, që krijon tension nervor.

     Deformimi i karakterit

   Në raste të ndryshme, kompleksi i inferioritetit mund të deformojë karakterin, duke e drejtuar atë për egoizëm, zili ose inat. Personat që nuk arrijnë të tejkalojnë këto faza të vështira, krijojnë një maskë që vepron në personalitetin e personit. Ekzistojnë personat, që zëvendësojnë dështimet reale në mënyrë imagjinare, jo nëpërmjet ëndrrave të natës, por nepërmjet ëndrrave me sy të hapur dhe në gjendje koshiente.

   Adleri ka argumentuar sesi kompensohet ndjenja e inferioritetit nëpërmjet shfaqjes së superioritetit dhe dominimit. Këto kompensime nuk kanë në përgjithësi vlera pozitive. Për shëmbull, personi që ndjen zili nuk është i lumtur ose superior ashtu siç tregohet atëhere kur ofendon persona më lehtë për tu cënuar.

    Kompensimi lind si shkak i ndjenjës për mos përsosmëri. Për këtë arsye, personi mobilizon mendimet dhe planet e fshehura për të plotësuar ose mbuluar ato pjesë ku ai ndihet inferior. Ndonjëherë, personi shfaq një sjellje tepër agresive kur arrin të ndjehet superior, bile shfaq edhe megalomani; si në rastin e Hitlerit.

       Kompensimi

   Adleri ndan kompensimi në kompensim direkt dhe jo direkt.

  Kompensimi direkt ndodhet atëhere kur personi përpiqet të tejkalojë  inferioritetin. Për shembull, një person që është shumë I talentuar për muzikë, punon dhe mëson më shumë për të arritur nivelin e personave të talentuar.

   Kompensimi jo direkt ndodhet kur personi reklamon veten e vet në ato fusha ku ndihet më i fortë. Për shembull, personi me një nivel arsimor mesatar, por me një situatë ekonomike shumë të mirë, tregohet superior duke folur për veshjet të firmave të shtrenjta.

     Kompleksi i superioritetit

     Kompleksi i superioritetit i ka rrënjet në kompleksin I inferioritetit, sepse është pavetëdija ajo që vendos që deficiti i energjisë së gjeneruar prej funksionit afektiv të shndërrohet në nevojën për pushtet, duke kaluar nga një gjendje normale në një gjendje patologjike.

   Kompleksi i inferioritetit transformohet në kompleks superioriteti në të njejtën mënyrë si frika transformohet në agresivitet, mosbesimi në kontroll, supersensibilizimi në indiferencë.

  Kompleksi i superioritetit ka një ndikim shumë negativ ndaj psiqikës njerëzore, sepse pengon aftësinë për të perceptuar gjërat ashtu siç janë dhe shtrëmbëron realitetin.

   Nga pikëpamja mitologjike, kompleksi i superioritetit mbështetet në miti i Narcisit, djali i bukur që mahnitet nga bukuria e tij dhe nuk ndalon duke soditur veten në pasqyrën e ujit, deri sa bie në ujë dhe vdes.

   Personat që shfaqin këtë kompleks ndihen vet më të mirët, më të përgatiturit, zhvillojnë një sjellje vulkanike dhe autoritare, duke mos lënë hapësirë të tjerëve për t’u shfaqur dhe për t’u shprehur.

      Dallime psikologjike midis Adlerin dhe Frojdit

   Ndërkohë që Frojdi ka marr nga Nietzsche idenë e parësisë seksuale dhe të emotivitetit, Adleri u fokusua për teorinë e Nietzsches nga pikëpamja e “vullnetit për pushtet”. Në bazë të “vullnetit për pushtet”, Adleri ka ndërtuar teorinë për kompleksin e inferioritetit, duke analizuar kushtet të inferioritetit femëror në raport biologjik dhe social.

   Adler konceptoi personalitetit e njeriun si një pjesë, ndryshe nga Frojdi që e ndan në ide, ego dhe superego. Megjithatë psikologjia freudiane përfaqëson një nga themelet e psikologjisë, psikologji me të cilën Adler bie dakord në shumë nga konceptet e saj.

  Frojdi krijoi konceptin e libidos si energjia e erosit, një fuqie që shkatëron të gjitha veprimet njerëzore dhe që mbështetet në instinktit seksual si themel i të gjitha fenomeneve psikologjike. Adleri krijoi “vullnetin e pushtetit” për të shpjeguar sjelljen njerëzore, duke pranuar edhe kompleksin e Edipit sipas konceptit te Frojdit.

   Psikologjia frojdiane interpreton ëndrrat si kuptim i një traume emocionale, duke theksuar anën seksuale të karakterit njerëzor. Teoria adleriane shfaq një anë më të thjeshtë dhe jo të mbështetur mbi trauma por në zhvillimi e personalitetit dhe të karakterit emotiv. 

  Teoritë e Adlerit kanë pika të përbashkëta me teorinë e Frojdit atëhere kur flitet për rëndësinë e eksperiencave në fëmijëri që determinojnë formimi e karakterit të individit. Pastaj teoritë e tyre ndahen, kur Frojdi i vë theksin rëndësisë seksuale, ndërsa Adleri thekson rëndësinë e jetës sociale.

  Edhe Adleri, edhe Frojdi e kanë ndërtuar teoritë të tyre në bazë të rasteve klinike me të cilat janë marrë dhe në bazë të eksperiencave që i kanë përjetuar vetë. Dallimi  midis tyre qëndron në faktin se Frojdi ka studiuar më shumë pacientë që vinin nga bota e borgjezisë së Vienës, që kishin në përgjithësi probleme të natyrës seksuale, ndërkohë që pacientët e Adlerit kishin prejardhje nga zona periferike me probleme të natyrës sociale. Nga pikëpamja personale, Frojdi ndikohet më shumë prej marrëdhenieve me prindërit e tij, ndërsa Adleri prej mardhënieve me vëllezërit dhe miqtë e tij.

   Teoritë të Frojdit përqendroheshin në atë që u përjetua në të kaluarën, ndërkohë që Adleri interesohet për përfundimin e jetës, qëllimet e njerëzve dhe mbi të ardhmen.

  Në terapinë e tij, Adleri, ndryshe nga Frojdit, preferonte që pacienti të qëndronte drejt, ballë për ballë me terapistin.

    Konkluzione

    Nëpërmjet kësaj teme, ne analizuam ndërtimi i karakterit të njeriut nga nje këndvështrim tjetër me atë të cilin e paraqet Frojdi në teoritë të tij.

  Adleri analizoi kompleksin e inferioritetit si shkak i mjedisit shoqëror dhe jo si pasojë e ndjenjave të përjetuara në fëmijeri, siç bëri Frojdi. 

  Sipas Adleri, karakteri i njeriut vë themelet deri në moshen 5 vjeç, pas kësaj moshe personi thjesht vazhdon ndërtimin e karakterit të vet, por nuk ndryshon themelet. Adleri lë për të kuptuar se fëmijëria luan një rol shumë te rëndësishëm. Ka shumë rëndësi radha e lindjes dhe fakti nëse jemi fëmijë të vetëm. Ka shumë rëndësi shëndeti i fëmijës, sepse një fëmijë me të meta përjeton inferioritetin e tij me shumë vuajtje. Ka shumë rëndësi mënyra si shpërblehemi gjatë fëmijërisë. Shpërblimi lidhet me teorinë e motivacionit dhe një shpërblim korrekt krijon një qëndrim korrekt. Ka shumë rëndësi familja dhe mjedisi që na rrethon. Të kesh familje, nuk domethënë patjetër të ndjesh ngrohtësinë e saj, dhe për këtë fakt shumë fëmijë përjetojnë keq mungesën e afeksionit prindëror.

   Në teorinë e tij për kompleksin e inferioritetin, Adleri analizon këtë kompleks edhe nga pikëpamja gjinore. Ai i jep gjinisë mashkullore fuqi dhe lartësi, ndërsa gjinisë femërore nënshtrim. Këto role gjinore caktoheshin nga shoqëria që nga mosha të vogla. Vajzat orientohen drejt rolit produktiv, mbështetur në instinktin mëmësor, ndërsa djemtë orientohen drejt një karriere, për të mbështetur familjen nga ana financiare.

   Kompleksi i inferioritetin çon në depresion, mund të krijojë shfaqjen e supermotivimit ose deformim të karakterit.

   Kompensimi, lidhet me kompleksin e inferioritetin, sepse personi, duke u ndjer vete jo shumë i pregatitur në disa fusha, përpiqet të afishohet me një imazh sa më të favorshëm dhe të tregojë anët e tij më të mira.

     Studimet kanë treguar se kompleksi i superioritetit i ka rrënjet në kompleksin e inferioritetit. Duke u ndjer vetë inferior, personi fillon të shmang realitetin në atë përmasë sa arrin të besojë se është më i miri, më i pregatituri, më i bukuri, etj. Superioriteti i tij është një maskë me të cilin ai fsheh inferioritetin.

   Teoria e Adlerit mbështet shumë dhe ka shumë pika të përbashkëta me teorinë frojdiane. Adleri ka krijuar një teori praktike që mbështeten në afeksionin, besimin dhe mjedisin shoqëror. Njeriu është një qenie që modelohet nga gjerat që e rrethojnë, gjera që i përvetësojnë dhe që i pasqyron më vonë në sjelljen e tij.

   BIBLIOGRAFI

1.       Alfred Adler ,”Të kuptosh natyrën e njeriut”, Shtëpia Botuese “Fan Noli”, Tiranë, viti 2010, f.8

2.       Alfred Adler, idem, f.8

3.       Alfred Adler, idem, f.13

4.       Alfred Adler, idem, f.44

5.       George Boeere, “Teori të personalitetit”, Shtëpia botuese “Plejad”, 2004, f.100

6.       George Boeree, f.101

7.        Polit dhe Falbo (1987), - “Only Childern –Single Parents,Theory,Family, Development”, cituar në www.family.jrank.org

8.       Alfred Adler, idem, f.75

9.       Alfred Adler, idem, f.122

10.   Alfred Adler, idem, f.124

11.   Zajonc dhe Markus (1975), cituar në “Alfred Adler” – www.1235.ro

tre vepra te nietzsches

UNIVERSITETI I TIRANËS

FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE

DEPARTAMENTI I PSIKOLOGJISË

Kurs Filozofie

NIETZSCHE

nepermjet tre veprave te tij

Elena Cristina Zanaj

Viti II, part - time

Janar, 2011

Nietzsche

     Vepra e Nietzsches rrethohet nga nje motivim personal, motivim qe rralle here pasqyrohet ne mendimet e filozofeve te tjere. Gjithe jeta e Nietzsches perfaqeson celesin me te rendesishem per te kuptuar veprat e tij. Ai kuptoi se vepra e tij ishte nje filozofi e pakuptimte per kohen e vet, nje veper qe i perkiste vetem njerezve te larte, vetem atyre me shpirt qe fluturon larte: “kush di te thithe ajrin e shkrimeve te mia, e di qe ai eshte nje ajer i lartesive, nje ajer I fresket”.(1)

     Si nje nga perfaqesuesit te ekzistencialismit, Nietzsche revolucionon filozofine e kohes se vet, duke shpallur shkencen si nje nga vlerat me te larta te botes ekzistenciale dhe duke mposhtur fene, si nje pengese e se ardhmes njerezore.

     Nietzsche lindi ne vitin 1844 ne nje familje fetare, ku babai i tij ishte prift Lutheran. Vdekia e hershme e babait ben, qe jeta e Nietzsche-s te rrethohet nga shume femra: gjyshja, dy teze, nena dhe motra e tij me e vogel. Rregullat dhe atmosfera fetare te familjes mbollen ne shpirtin e tij farat e revoltes. Si femije shfaqi nje aftesi e madhe per te shprehur, nje sensibilitet dhe nje vezhgim te mprehte te situatave, gje qe ndikon ne krijimin e stilit te vete te rebelimit. Lidhja e hershme me muziken zhvillon ne karakterin e tij si femije, seriozitet dhe mendime emocionuese. Si nxenes, tregon nje edukim moral, nje disipline te ashper e destinuar per te krijuar njerez me karakter te forte. Ai ndoqi nje shkolle qe i  kultivoj doktrinat e filozofise dhe filologjise klasike, qe me vone do te jene bazat e kritikes se tij fetare.

     Studimet universitare i fillon ne Bon, ku perpiqet t’i pershtatet shoqerise se kolegeve te tij. Jeta e nates neper lokale, zhurmat dhe menyra e te argetuarit te te tjereve, jane per Nietzsche arsye trishtimi; arsye qe cojne ne nderprerjen e marredhenieve shoqerore me koleget e tij dhe ne filimin e jetes ne vetmi.

    Ne Leipzig, studenti Nietzsche jeton nje jete e mbyllur ne vet vete, duke u perqendruar ndaj studimeve dhe duke u shfaqur si nje filolog i afirmuar. Gjate kesaj kohe, ai e studion shume Shopenhauerin, dhe lidh nje miqesi e ngushte me Richard Wagnerin dhe nusen e ketij Cozima. Kishte fituar mundesine per te dhene mesime ne Universitetin e Leipzig-ut, pune qe me vone do ta braktise per shkak te shendetit te tij te dobet.

    Ne vepren e tij “Ecce Homo” Nietzsche tregon se ka qene lufta e tij fizike ndaj semundjes, ajo qe ka cuar tek ndertimi i karakterit te tij te fort. Filozofia e tij bazohet ne fjalen latine “Nitimur in vetitum” – dmth “te kerkosh te ndaluaren” sic shkruante Ovidius ne poemat e tij Amorum.

    Jeta e Nietzsche-s ka qene nje jete e vetmuar, e ndertuar per synime te larta, ku shoqeria dhe miqesia eshte vetem pengese e asaj rruge: “Njeriu qe kerkon diturine nuk duhet vetem te doje armiqte e tij, por edhe te mundet te urreje miqte e tij”. (2)

   Ne kete liber Nietzsche pershkruan veten e vet si: “Pa perjashtuar faktin qe jam nje dekadent, theksoj se une jam dhe e kunderta e dekadentit” (3)

   Ai i eshte mirenjohes semundjes se tij sepse: “shijova te gjitha gjerat e mira, edhe te voglat, ashtu si te tjeret nuk mund t’i shijojne lehte, dhe nga vullneti im per shendetin, per jeten, bera filozofine time…” (4) Semundja e ka cuar larte, sepse per te arritur atje duhet te nisesh “nga forca por edhe nga dobesia” (5)

    Semundja nxit “instinktin e mbrojtjes dhe armeve”. Ilacin e kesaj eshte “fatalizmi rus, ai fatalizmi pa revolte, me te cilin nje ushtar rus, per te cilen ekspedita ushtarake eshte teper e veshtire, shtrihet me ne fund per te fjetur mbi debore” (6)

    Nga ana e vet Nietzsche eshte nje luftetar. Luftetarit i perket sulmi, “pasioni I agresionit”. Dobesia nxier hakmarrje dhe merri, lufta tregon ndershmeri, force, shkathesi dhe mjeshteri e armeve”. Lufta e Nietzsche nuk behet do si do. Ai ndjek disa parime. Ai pranon per kundershtare vetem luftetaret te barabarte. Ai sulmon vetem gjerat qe i sjellin fitim; nuk merret me gjerat koti, te pavlere. Ai nuk sulmon personin, por “falsitetin dhe hibridizmin e instinkteve te kultures”. (7)

    Nepermjet librit Ecce Homo, ai tregon krenarine e tij, ate e te qenurit nje “fisnik polak”, “me gjak te paster…qe nuk u eshte perzier me te tjere, e aq me pak me gjermane” (8) Ai ndjen ne venet e tij, gjaku i paraardhesve te tij nga ana e babait, por nuk e pranon ate te paraardhesve se nenes se vet. Gjaku i Nietzsches eshte nje gjak me prejardhje te lashte; eshte gjaku i nje Jul Cezari dhe i nje Aleksandri: “Individet e medhenj jane ata me te lashtet: une nuk e kuptoj, por Jul Cezari mund te ishte fare mire im ate, ose Aleksandri”(9). Dashuria per te afermit eshte nje “dobesi dhe nje paaftesi per t’u bere balle stimujve” (10)

   Nietzsche flet per vete si per nje qenje me “antena psikologjike, me te cilat prek cdo te fshehte dhe zbullon: ndyresine e tepert te fshehur ne thellesi te cdo qenjeje.” (11)

   Marredheniet me njerezit jane per ate “nje prove durimi”. “Njerezilleku im nuk qendron ne simpatizimin e njerezve, por ne berjen balle te te paturit simpati per ta”.(12)

   Rrethimi i tij ndaj njerezve i krijon neveri, i jep ndjenjen e rrezikut, sepse ai nuk i perket vendeve te ceketa, por lartesive, ku “funderrimat” nuk kane vend. Ai ndihet si furtune, dhe furtunat jetojne “prane shqiponjave, prane bores, prane diellit”.(13)

   Njeriu, per Nietzsche eshte “kafsha me pak e arritur, me e ligura, me rrezikshmrisht e shmangura nga instinktet e veta, megjithate, pavaresisht nga keto, eshte sigurisht me interesantja” (14)

     Per te prekur majat te larta duhet te provosh dicka. Feja eshte nje pengese; “mekati” eshte dicka qe ai nuk e njeh. Zoti eshte nje ndalim trashanik: “ju nuk duhet te mendoni”(15)

   Ne universin Nietzsche-an, Zoti vdiq dhe qeniet njerezore vet mund te realizohen sipas vullnetin e vet, pa asnje pengese dhe pa asnje limite. Keshilla qe Nietzsche na jep, eshte qe duhet te ndjekim idealet me te larta.

    Ne librin e tij Antikrishti, Nietzsche del kunder njerezve te dobet. Kjo eshte nje levizje me te cilen ai shpreh dashurine e tij ndaj races njerezore. Bota e se ardhmes nuk ka nevoje per pengesa, per dobesi, per mosfuqi. Njeriu nuk duhet te deshiroje qe defektet e tij te jene arsye e jetes. Njeriu duhet te kalloje veten e tij, te behet mbinjeri. Ne kete rast ekzistojne dy vullnete: te forta dhe te dobeta. Ndryshe nga Shpenhaueri, Nietzsche beson se vullneti i prangosur eshte nje mit. Vullneti i fuqishem eshte ai qe con drejte fuqise, drejte pushtetit.

   Nietzsche mendon, se te gjithe ne lindemi per te qene te lire, por jo te gjithe kemi vullnete aq te forta, sa te arrinim lirine e deshiruar.

   Nga kete pikepamje, ai analizon dy tipe morali: morali i te qenit skllav dhe ate i te qenit aristokrat.

   Aristokrati, qe ka vullneti me i fort, eshte ai qe ka ndjenjen e fuqise, dhe ai qe percakton dhe krijon vlerat. Sklleverit jane ata te shtypurit, roberit, te pavendosurit, te lodhurit, te gjithe ata me vullnete te dobeta. Keta shprehin dyshime pesimiste ndaj gjendjes njrezore ne pergjithesi, dhe ndoshta denimin e njeriut per kushtet e tij. Jane sklleverit ata ziliqare ndaj te mirave e njerezve te forta, pa provuar te kapercejne kufite e natyres se vet.

  Ate qe Nietzsche tregon, do te thote se aristokrateve ju perkasin nje jete drejte moralit, drejte pjekurise dhe ne rritje, ndersa te varfereve dhe sklleverve ju perket nje jete e lodhur, e mbyllur rrethe problemave te tyre, nje jete drejte dekadences.

   Kur flet per skllever dhe aristokrate, Nietzsche nuk ka parasysh kuptimi e sakte te fjales se tyre. Ai i gjykon si aristokrate njerezit e medhenj nga vlerat; njerezit revolucionar, qe kalojne barierat e normales. Ju referohet atyre me synime te larta, qe nuk marrim boten ashtu sic ju a kane pershkruar te tjeret, por qe kerkojne boten brenda vetes se vet. Ndersa sklleverit jane ata qe i nenshtrohen normales, qe i nenshtrohen kornizave te morales, qe te tjeret e kane percaktuar; atyreve qe nuk guxojne dhe nuk perpiqen te ngrejne koken per te pare gjerat te tjerat, pervec atyre qe ju a kane treguar te tjeret, qe nuk degjojne fjalle te tjera pervec atyreve qe ju a kane thene persona te tjere.

   Me Antikrishtin, Nietzsche nuk del me vertet kunder Krishtit si person, si indivit, por kunder institucioneve fetare te ndertuara rreth ketij personi. Nietzsche del kunder popullit Izraelit, qe ka shtremberuar Ungjillin; del kunder fese krishtere qe shpalli mekatin si arsye e luftes se saj. Ai vlereson shume here me shume fene budiste qe vjen pas nje levizje filozofike qindra vjecare. “Budismi eshte e vetmia fe vertet pozitiviste qe na ofron historia, qe ne teorine e saj te njohjes (nje fenomenalizem rigoroz), nuk thote me <<lufte kunder mekatit>> por, duke i dhene plotesisht te drejte realitetit <<lufta kunder dhimbjes>>”.(16)

  Feja budiste eshte ajo qe predikon paqen shpirterore, por jo per te arritur boten e qiellit, por sepse kishte kuptuar se ne ate menyre njeriu behet njeri per vete dhe jo per te tjeret.

   E kunderta e paqes shpirterore eshte depresioni. Per te luftuar depresionin, budismi predikon “jeten nen qiell te hapur, jeten endacake, moderimin dhe perzgjedhjen ne te ushqyer, te qenet i matur ndaj te gjitha pijeve alkolike, kujdesin ndaj te gjitha ndjesive qe shkaktojne zemerim, qe nxehin gjakun, mospreokupim as per vete, as per te tjeret”.(17)

   Feja e krishtere eshte feja e shpreses: “kush vuan, mbeshtetet nga nje shprese qe nuk mund te kundershtohet nga asnje realitet, qe nuk shuhet nga ndonje permbushje; nje shprese e botes se pertejme”.(18) Pikerisht per faktin se shpresa mban te qete fatkeqin konsiderohet nga greket si e keqia e fundit.

  Nietzsche del kunder fese se krishtere si produkt i popullit hebre per shkak se: “duke u nisur nga terreni ne te cilin ka hedhur shtat” krishterimi “nuk eshte nje levizje e kundert me instinktin hebre, por pasoje e tij, nje perfundim i metejshem ne logjiken e tij te akullt”(19)

   Hebrete, jane populli me dinake, qe midis ceshtjes “te jesh apo te mos jesh” ata kane zgjedhur “te jesh me cdo kusht”(20) Per te luftuar Perandorine Romake, nje nga fuqite me te medha e asaj kohe, hebrenjte kane shpikur fene e dekadences, fe qe ngre ne majat me te larta e botes se pertejshme, jo te fortit, por te nenshtruarit, njeriu qe degjon, qe ka frike nga mekati, qe nuk kundershton, qe nuk lufton dhe nuk sjell argumente dhe kundershtime. Hebrete jane nje popull me nje force jetesore shume te qendrueshme: “atehere kur ai gjendej ne nje situate pa rrugezgjidhje, me urtesine e thelle te ruajtjes se vetvetes, vullnetarisht u rreshtua ne favor te gjithe instinkteve te dekadences – jo i dominuar nga ato, por duke nuhatur ne to nje pushtet me ane te te cilit mund t’i kundervisheshe botes”.(21)

    Hebrenjte falsifikuan moralin. Cfare eshte morali hebre? “Eshte pafajesia mashtruese e tij, fatkeqesia e perlyer me idene e <<mekatit>>, mireqenia e konsideruar si rrezik, si <<tundim>>, paplotshmeria trupore e shpirterore si helmim nga brejet e ndergjegjes…”(22) Ata falsifikuan fene, ne baze te raportit: “faji ndaj Jehovait” qe perfundon me ndeshkim dhe “devotshmeria ndaj Jehovait” qe sjell shperblim. Krijuan vullneti hyjnor, per sa i perket ate qe duhet te beje apo te mos beje njeriu; dhe ky vullnet eshte dominues denues ose shperblyes. Krijuan priftin si instrument te kishes; prift qe vepron ne emer te Zotit. Prifti u be “absolutisht i nevojshem”, ne te gjitha rastet kryesore: martese, vdekje, semundje, lindje, etj.

   Nietzsche mendon se kryengritja qe u be ne emer te Krishtit u keqkuptua, u keqinterpretua sepse: “ajo ishte nje kryengritje kunder <<te mireve dhe te drejteve>>, kunder <<shnjetoreve te Izraelit>>, kunder hierarkise se shoqerise – jo kunder korupsionit te saj por kunder kastes, privilegjit, rregullit”.(23) Krishti u denua dhe u kryqezua si nje kriminel. Ai “vdiq ashtu sic jetoj, ashtu sic mesoi – jo per te <<cliruar njrezit>>, por per te treguar si lipset jetuar”(24) Ai la trashegimi njerezimit: “qendrimin e tij perpara gjykatesve, perpara ushtareve…qendrimin e  tij ne kryq”.(25)

     Ne realitet vetem Ungjilli u kryqezua sepse “mbreteria e Zotit eshte brenda jush”.(26) Feja e krishtere eshte nje fe e luftes, e sakrifices, ku “Zoti ofron birin e vet si viktime per shlyrjen e mekateve”(27), ku njerezit shperblehen dhe ndeshkohen, eshte “nje doktrine e gjyqit dhe e rikthimit, doktrine e vdekjes, si vdekje sakrifice, doktrine e ringjalljes”,(28) me te cilen anashkallohet konceptin e lumturise; nje fe ku nese syri te shtyn ne mekat duhet ta nxierresh; nje fe ku arsyetimi eshte gabim “mos gjykoni, qe te mos gjykoheni”,(29); ku ata qe e pranojne si fe “duhet te mohojne vetveten” dhe te pranojne kryqin e tyre.

    Krishterimi e kundershton natyren, kur na kerkon qe te duam armiqte tane. Armiqte jane per te kundershtuar, per t’u urryer.

    Krishterimi eshte feja ku gruaja –Eva, simbolizon mekatin: “vetem nepermjet gruas njeriu mesoi te shijonte frutat e pemes se njohjes”(30). Ne kete rast, gruaja, per Nietzsche eshte shkenca, sepse shkenca eshte “mekati original”.(31) Shkenca eshte ajo qe shkel rregullat; shkenca eshte fara qe shkakton luftera; dhe shkenca eshte dija. Pa shkence bota eshte arkaike dhe primitive.

    Krishterimi mbeshtet fort ne ringjalljen e Krishtit. Kisha e krishtere organizon dhe feston ringjalljen ne menyre te vecante. Pergatitja e festes se ringjalljes supozon rituale te repta, kreshma, per pergatitjen dhe pastrimit te trupit, lutje te vecanta, per clirimin e shpirtit ndaj peshes se mekateve, sakrifice qe perfundon me therjen e qingjit. Nje nga shperblimet me te medha te mekatarit qe pranon fajin e vet, eshte ringjallja. “Nese Krishti nuk eshte ringjallur prej vdekjes, atehere feja jone eshte e kote” tha Pali.(32)

   Per Nietzsche, vdekja e Zotit nenkuptonte lindjen e nje dite te re, nje dite kur etika e Krishterimit, ne thelb jetemohuese, do te zevendesohej me nje filozofi qe do te afirmonte jeten: “Me ne fund, deti yne shtrihet I hapur para nesh. Ndoshta nuk ka patur kurre nje det kaq te hapur”.(33)

    Vepra e Nietzsche-s ka ne qender Mbinjeriun – der Übermensch. Mbinjeriu nuk eshte nje person i larte nga ana e edukimit, por nje person qe i ben balle frikes dhe mjerimit te botes.

   Turma karakterizohet nga mediokritetit dhe mbinjeriu nuk duhet te ndikohet prej saj. Turma nenkupton nje nivel mesatar, te barabarte, por barazia eshte e pamundur kur ka shkalle te ndryshme pushteti.

   Nietzsche vet, i nenshtrohet vetedisiplines dhe vuajtjes, si mjete per te mundur mediokritetit. Gjithe mbinjeriu eshte produkt i njeriut gjeni, qe ka rolin per te rikrijuar boten nepermjet artit, art qe eshte fillesa metafizike e jetes. 

   Keshtu foli Zarathustra eshte vepra me komplekse e Nietzsche-s. Nje veper e veshtire per t’u kuptuar, e shkruar si poeme dhe si veper filozofike. Kjo veper eshte e shkruajtur sipas stilit profetik te Testamentit te Ri, nepermjet se ciles Nietzsche na ben te marrim me mend ndryshimi radikal te qyteterimit.

   Pjesa e pare e vepres i kushtohet lajmerimit te mbinjeriut dhe vdekjes se Zotit, ndersa ne pjesen e dyte, Nietzsche prek temen e vullnetit te pushtetit. Ne pjesen e trete trajtohet rikthimi i perjetshem i te barabartit. Pjesa e katert i perket njerezve te larte.

   Ne librin e tij Ecce Homo, Nietzsche sinjalizon faktin se asnje person nuk u interesua per domethenien e emrit te Zarathustres. Disa burime historike e shpallin  Zarathustren profet ne periudhen arkaike te Irakut, ndersa burime te tjera historike e mendonin ate si nje person te hyjnizuar qe ka shperndare nje fe e quajtur zoroatrism. 

   Ne librin Keshtu foli Zarathustra, Zarathustra eshte nje lajmetar qe lajmeron nje dimension tjeter te botes dhe te mbinjeriut.

   Mbinjeriu eshte ai njeri qe shkon pertej njeriut ekzistues, mbinjeriu eshte “rrufeja”, “cmendia”(34)

   Per t’u bere mbinjeri, njeriu duhet te pershkronte nje udhetim. Nietzsche e koncepton kete udhetim te njeriut si nje ure: “Njeriu eshte nje litar i  varur nga kafsha tek mbinjeriu – nje litar mbi hon. Rrezik po ta kalosh ne anen tjeter, rrezik po te mbetesh ne mes te rruges, rrezik po te shohesh mbrapa, rrezik po te tmerrohesh e ndalesh. Madheshtore tek njeriu eshte qenia e tij ure, e jo qellimi: ajo qe mund te dashurohet tek njeriu eshte qenia e tij tranzicion dhe perendim.” (35)

   Koha e udhetimit te mbinjeriut ka tre dimensione: e kaluara, e tashmia dhe e ardhmia. Cdo gje e zhytur ne te ardhmen kushtezohet nga e kaluara; por cdo gje qe kalon del jashte te tashmes. Vullneti per te realizuar dicka pershkon kohen, dhe cdo kohe qe kalon eshte e pakthyeshme dhe behet asgje. Zarathustra eshte ai qe meson mbinjeriu.

  Nepermjet tre metamorfozave, mbinjeriu shperfytyrohet ne tre mutacione. “Tri metamorfoza te shpirtit po ju them: si shpirti behet deve, deveja luan dhe luani behet femije.”(36) Shpirti i deves karakterizohet nga kapaciteti per te mbajtur pesha te renda; eshte shipirti i detyrimit – une duhet. Pastai shpirti behet luan. Luani deshiron lirine e vete, lirine per te qene mbret i shkretetires se tij. Shpirti i luanit karakterizohet nga deshira – une dua. Per te permbushur lojen e krijimit nuk mjafton luani, dhe atehere luani shnderohet ne femije, sepse: “pafajesi dhe harrese eshte femija, nje rifillim, nje loje, nje rrote qe veterrotullohet, nje levizje e pare, nje <<po>> e shenjte”.(37) Shpirti i femijes ploteson vullnetin krijues – une jam.

   Mbinjeriu lind nga vdekja e Zotit. Mbinjeriu lidhet me token. “Mbetuni besnik tokes…me forcen e virtytit tuaj. Dashuria juaj dhuruese dhe dituria juaj i sherbefshin kuptimit te tokes”. “ Me mijera jane shtigjet e pashkelura, me mijera jane shpetimet dhe ishujt e fshehte te jetes. Akoma te pafund e ta pazbuluar jane njeriu dhe toka e tij”.(38)

   Kur Zoti nuk ekziston me, njeriu behet zot i vet, behet mbinjeri, i lire per te krijuar boten e vet, ligjin e vet dhe per te gjykuar veten e vet. “Vdiqen te gjithe perendite, tani rrofte Mbinjeriu! Qofte kjo…vullneti yne I fundit!” (39)

   Mbinjeriu duhet te kete fuqine qe t’i rikthehet vetmise me te thelle te vetes se vet. “Tani po vdes e po iki!... Pas nje casti s’do te jem me asgje. Shpirti im eshte i vdekshem si dhe trupi. Por nyja e ceshtjeve qe me mbeshtjell, do te shfaqet perseri, dhe mua do te me krijoje serisht. Sepse une bej pjese ne ceshtjen e kthimit te perjetshem”(40)

   Nese njeriu gjen fuqine per t’u lartesuar dhe per te tejkaluar veten e vet, ne fund fare duhet te pranoje edhe renjen. Graviteti shpirtetor ehte arsyeja e renjes.

                                                            *

      Nietzsche, pa dyshim eshte nje nga filozofet me te medhnjte. Filozofia e tij buron nga pervoja. Ambienti familiar, edukimi, shkolla krijon revolte ne shpirtin e Nietzsches; gje qe pasqyrohet ne gjithe vepren e tij.

     Gjithe jeta e tij eshte nje lufte; nje lufte per liri. Familja e kufizon, i drejton hapat ne jete ne menyre te rrepte. Shoqeria, koleget studente jane larg botes Nietzscheane. Semundja e tij e renon dhe e ringjall, i jep fuqi dhe krijimtari.

     Muzika eshte nje nga shoqeruesit me besnik te jetes se tij. Nepermjet saj, Nietzsche do te lidhe nje miqesi shume te ngushte me kompozitorin Richard Wagner.

     Feja ka qene pjese e jetes se tij. Babai i tij ka qene prift lutheran. Nietzsche e ka pranuar fene si e mire, deri ne momentin e vdekjes se babait te tij. Pas kesaj, feja shperfytyrohet, shnderrohet ne mashtrim. Ne emer te fese dhe e se mires i rembehet babai dhe vellai. Ne emer te fese, ai duhet ti nenshtrohet vuajtjeve. Jeta e tij merr ngjyren e zeze. Atehere, ku qendron e mira? E mira domethene lumturi, paqe, qetesi, liri, shpirt largpames, bukuri, diell dhe lartesi. Nietzsche nuk gjen kuptimin e se mires ne boten fetare; bote qe premton parajsen e atyre qe vuajne; qe kufizon lirine me mekatin; qe zevendeson largpamesin me nenshtrimin; qe vishet me te zeze dhe jo me te kuqe.  

   Nietzsche eshte marre ne filozofine e tij, me problemet te medha dhe te pergjithshme te popullit te tij, epokes, races se tij dhe me problemet e qenies njerezore.

   Filozofia e tij ka kerkuar dhe kerkon te jete e dobishme per jeten, shendetin, te verteten, pushtetin, objektivitetin, moralin, etj.

   Nietzsche ka interpretuar gradualisht artin, heroismin, gjenin, bukurine, tragjedine, si fenomene qe rrjedhin nga mohimi ose si fenomene qe shfaqen nepermjet mohimit. Gjithe filozofia e tij eshte lufte dhe revolte. Ai vepron ne veprat e tij sipas instinktit te shkaterrimit. Vepra e tij duket sikur nuk kerkon te verteten, por kerkon te shkaterroje te gjithe te verteten e shpallur deri atehere. Per Nietzschen nuk ka rendesi nese e verteta ekziston, synimi i filozofise se tij eshte te shkund te verteten, duke ngritur dyshime dhe supozime te reja.

   Nietzsche na le te kuptojme se kultura e deri atehershme ka krijuar si ideal njeriun e gabuar. Ketij njeriu, Nietzsche i kunderve Mbinjeriun. Nuk ka rendesi nese argumentat e Mbinjeriut jane te forta dhe mbeshteten mbi nje themell te fort; rendesi ka qe rendi dhe kornizat e njeriut ideal te shkundeshin dhe te kundershtoheshin ndaj mendimit nietzschean.

    Instinkti per t’u izoluar nga bota e jashtme, rrenjoset ne organizimin shpirteror te tij. Filozofia e Nietzsche-s rrethohet nga vetmia. Ne vetmi njeriu gjen fuqi. Njerezit, turma shkaterrojne shendetin, ndosin ajrin. Vepra qe Nietzsche krijoi i perket nje pakice te vogel, dhe ajo pakice duhet te kuptoje shume mire shpirtin e Zarathustres. Keta jane lexuesit e Nietzsche-s te tjeret jane vetem thjesht njerezimi.